Stichting Stikstofclaim (SSC) is bijzonder kritisch op de nieuwe stikstofplannen van minister Van Essen. Volgens de stichting bevatten de plannen opnieuw ingrijpende maatregelen voor de landbouw, terwijl concrete oplossingen voor de al jaren vastgelopen vergunningverlening ontbreken. Vooral melkveehouders rond Natura 2000-gebieden dreigen zwaar te worden getroffen.

Zeven jaar na PAS-uitspraak nog steeds geen oplossing

Sinds de uitspraak van de Raad van State op 29 mei 2019 is de vergunningverlening voor veel agrarische bedrijven ernstig bemoeilijkt. Circa 2.600 PAS-melders en een onbekend aantal zogenoemde interimmers verkeren nog altijd in juridische onzekerheid.

Volgens SSC biedt de nieuwe Kamerbrief geen concrete maatregelen waarmee deze ondernemers op korte termijn duidelijkheid krijgen.

“Boeren wachten inmiddels al zeven jaar op een oplossing. In plaats van rechtszekerheid krijgen zij opnieuw plannen, aanvullende voorwaarden en onzekerheid over hun toekomst. Dat is onacceptabel”, aldus Stichting Stikstofclaim.

Eerst meten, dan maatregelen nemen

SSC vindt dat de overheid onvoldoende onderbouwt welke stikstofmaatregelen daadwerkelijk noodzakelijk en effectief zijn. De stichting wijst erop dat stikstofdepositie in natuurgebieden grotendeels wordt berekend, terwijl de ammoniakconcentratie in de lucht wel wordt gemeten.

Volgens SSC moet veel duidelijker worden vastgesteld hoeveel stikstof daadwerkelijk in natuurgebieden terechtkomt en welke gevolgen dit heeft voor de natuur.

“Voordat miljarden euro’s worden uitgegeven en boerenbedrijven worden beperkt of beëindigd, moet duidelijk zijn welk probleem precies wordt aangepakt en welk effect de maatregelen hebben. Eerst meten, dan weten.”

Ammoniakuitstoot fors gedaald, concentratie in lucht relatief stabiel

De Nederlandse landbouw heeft de ammoniakuitstoot sinds 1990 met meer dan 70% teruggebracht. Tegelijkertijd laten metingen van het RIVM zien dat de gemiddelde ammoniakconcentratie in de lucht de afgelopen twintig jaar relatief stabiel is gebleven.

Voor SSC is dit aanleiding om kritische vragen te stellen over de effectiviteit van verdere generieke emissiereducties. De stichting wil dat de overheid inzichtelijk maakt welke aanvullende reducties daadwerkelijk bijdragen aan natuurbehoud en natuurverbetering, in plaats van uitsluitend nieuwe reductiedoelstellingen vast te stellen.

Bron: RIVM, ammoniakconcentraties in lucht (MAN en LML), juli 2026.

Ook maatregelen voor waterkwaliteit roepen vragen op

Stichting Stikstofclaim plaatst eveneens vraagtekens bij de voorgestelde maatregelen om de afspoeling van dierlijke mest naar oppervlaktewater te beperken.

Volgens gegevens uit de Emissieregistratie zijn de emissiefactoren voor het rechtstreeks meemesten van sloten bij grasland sinds 1995 en bij bouwland sinds 2010 op nul gesteld.

SSC vraagt de minister daarom om duidelijk te onderbouwen welke vormen van belasting van het oppervlaktewater met meststoffen de voorgestelde maatregelen moeten verminderen en welke actuele gegevens daaraan ten grondslag liggen.

Toelichting: deze gegevens hebben uitsluitend betrekking op het rechtstreeks meemesten van sloten. Dit betekent niet dat er geen meststoffen meer via andere routes in het oppervlaktewater terechtkomen, bijvoorbeeld door uit- en afspoeling vanaf landbouwgrond. Bron: Emissieregistratie.

Melkveehouderij rond Natura 2000 zwaar getroffen

De plannen voorzien in aanvullende beperkingen voor agrarische bedrijven in zones rond stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Daarbij worden onder meer normen genoemd van 1,5 grootvee-eenheid per hectare en maximaal 170 kilogram stikstof per hectare.

SSC vreest dat deze maatregelen voor veel melkveehouders economisch en praktisch onuitvoerbaar zijn.

“De overheid presenteert nieuwe beperkingen zonder duidelijk te maken hoe getroffen boeren hun bedrijf nog rendabel kunnen voortzetten. Daarmee komt het voortbestaan van bedrijven en gezinnen op het spel te staan.”

Rekenkundige ondergrens biedt nog geen zekerheid

Ook de aangekondigde invoering van een rekenkundige ondergrens per 1 juli 2027 biedt volgens SSC onvoldoende duidelijkheid. De hoogte van deze ondergrens en de voorwaarden waaronder deze kan worden toegepast, moeten nog worden vastgesteld. Daarmee blijft onzeker welke ondernemers daadwerkelijk geholpen worden.

SSC wijst bovendien op onduidelijkheden in de Kamerbrief over de positie van PAS-melders en interimmers. Enerzijds wordt gesproken over situaties waarin geen vergunning meer nodig zou zijn, anderzijds over een nieuwe referentiesituatie die vergunningverlening mogelijk moet maken.

Volgens de stichting dreigt hierdoor opnieuw langdurige juridische onzekerheid te ontstaan, met nieuwe procedures als mogelijk gevolg.

Stichting Stikstofclaim: doorbreek de impasse

SSC roept de minister op om de vergunningverlening daadwerkelijk vlot te trekken en maatregelen te baseren op aantoonbare effecten. De stichting verlangt duidelijkheid over:

- De juridische positie van PAS-melders en interimmers.

- De onderbouwing van aanvullende stikstofreducties.

- De economische gevolgen voor agrarische bedrijven.

“Na zeven jaar onzekerheid hebben boeren geen behoefte aan nieuwe beleidsvoornemens waarvan de uitwerking nog jaren kan duren. Zij hebben behoefte aan rechtszekerheid, uitvoerbare maatregelen en een overheid die verantwoordelijkheid neemt.”

Stichting Stikstofclaim concludeert dat de nieuwe plannen de stikstofimpasse niet doorbreken, maar het risico vergroten dat boeren opnieuw jarenlang in onzekerheid blijven.

“Zeven jaar na de PAS-uitspraak is dit nieuwe stikstofbeleid een onthutsend brevet van onvermogen voor de minister van LVVN, haar ambtenaren én belangenorganisaties LTO en NAJK: opnieuw ingrijpende plannen, maar nog altijd geen oplossing voor de boeren"

De Europese Commissie onderzoekt sinds mei 2026 of de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn eenvoudiger en efficiënter kunnen worden uitgevoerd. Deze Europese richtlijnen vormen de juridische basis voor de bescherming van Natura 2000-gebieden en spelen daardoor een belangrijke rol in de Nederlandse stikstofproblematiek.

Op 12 mei begon de Commissie een openbare raadpleging, die tot 10 augustus liep. Daarbij konden overheden, bedrijven, belangenorganisaties en burgers aangeven tegen welke problemen zij in de praktijk aanlopen. De uitkomsten worden meegenomen in een zogenoemde stresstest van beide richtlijnen.

Het doel is om te beoordelen of de natuurregels minder administratieve lasten kunnen veroorzaken, zonder de bescherming van de natuur uit het oog te verliezen. De Europese Commissie heeft daarbij nadrukkelijk aangegeven dat ook aanpassing van de wetgeving tot de mogelijkheden behoort.

Ook de Nederlandse vergunningverlening wordt onderzocht

Op 23 oktober organiseerde Eurocommissaris Jessika Roswall een bijeenkomst met vertegenwoordigers van verschillende sectoren. Daarbij stond onder meer artikel 6 van de Habitatrichtlijn op de agenda.

Dat artikel is voor Nederland bijzonder relevant. Het schrijft onder andere voor dat projecten die mogelijk aanzienlijke gevolgen hebben voor Natura 2000-gebieden vooraf zorgvuldig moeten worden beoordeeld. De Nederlandse stikstofberekeningen en veel problemen rond vergunningverlening vloeien mede uit deze verplichting voort.

Ook uitzonderingen op soortenbescherming en het aanpassen van onderdelen van de richtlijnen werden tijdens de bijeenkomst besproken. De Commissie erkent daarmee dat de uitvoering van de Europese natuurwetgeving tegen praktische en juridische knelpunten aanloopt.

Wat is er daadwerkelijk nieuw?

Volgens De Telegraaf blijkt uit een gelekte planning dat Brussel overweegt de natuurregels open te breken. De inhoud van die planning is vooralsnog niet onafhankelijk bevestigd.

Dat de Commissie mogelijke wetswijzigingen onderzoekt, is echter geen nieuws. Op haar eigen website vermeldt Brussel al dat de stresstest moet uitwijzen of veranderingen in het wettelijke kader noodzakelijk zijn.

De resultaten van het onderzoek worden eind 2026 verwacht. Pas daarna kan duidelijk worden of de Commissie daadwerkelijk met voorstellen komt om de richtlijnen inhoudelijk aan te passen.

Een eventuele wetswijziging moet vervolgens nog door het Europese wetgevingsproces. Daarbij hebben ook het Europees Parlement en de lidstaten een rol.

Voor Nederland kan een wijziging van de Habitatrichtlijn grote gevolgen hebben. Vooral wanneer Brussel meer ruimte biedt bij het beoordelen van beperkte stikstofeffecten, zou dat de vergunningverlening kunnen vereenvoudigen.

Maar dan is het wel mosterd na de maaltijd.

Mestnormen sluiten onvoldoende aan bij de praktijk

De overheid gebruikt vaste normen om te berekenen hoeveel stikstof en fosfaat koeien via hun mest produceren. Deze normen bepalen mede hoeveel koeien een melkveehouder met zijn fosfaatrechten mag houden.

Volgens wetenschappelijk onderzoek sluiten de huidige normen onvoldoende aan bij de praktijk. De Commissie van Deskundigen Meststoffenwet (CDM) adviseerde daarom in 2025 om ze aan te passen. Voor varkens, pluimvee en verschillende andere diersoorten is dat inmiddels gebeurd. Voor melkvee en jongvee nog niet.

Verschil van 4,7 miljoen kilo fosfaat

Volgens de nieuwste berekeningen produceert melkvee 4,7 miljoen kilo minder fosfaat dan de hoeveelheid waarvoor fosfaatrechten beschikbaar zijn.

De gevolgen verschillen per bedrijf. Volgens het onderzoek zouden ongeveer 10.000 bedrijven met de nieuwe normen extra fosfaatruimte krijgen. Voor circa 3.000 bedrijven zouden de nieuwe normen juist nadelig uitpakken.

Minister Van Essen wil ondertussen strenger controleren of melkveehouders voldoende fosfaatrechten hebben voor hun veestapel. Overtredingen kunnen leiden tot boetes en strafrechtelijke vervolging.

SSC vindt het onbegrijpelijk dat de overheid strenger wil handhaven, terwijl de normen nog niet zijn bijgewerkt.

Zeven dagen voor een toezegging

De stichting eist dat de minister binnen zeven dagen toezegt dat:

• de normen voor melkvee en jongvee vóór 31 december 2026 worden aangepast volgens het wetenschappelijke advies;

• de aangekondigde handhaving op basis van de huidige normen tot die tijd wordt stopgezet.

Komt de minister niet aan deze eisen tegemoet, dan begint SSC een kort geding.

Volgens de stichting moeten ondernemers erop kunnen vertrouwen dat de overheid werkt met actuele en betrouwbare cijfers. Boeren straffen op basis van normen waarvan de overheid weet dat ze achterhaald zijn, is volgens SSC niet aanvaardbaar.

Meer ruimte voor maatwerk

Het kabinet heeft de stikstofplannen flink aangepast. In plaats van vaste zones van 500 en 1000 meter rond kwetsbare natuurgebieden krijgen provincies meer ruimte voor maatwerk. Deze wijziging is het gevolg van overleg met boerenorganisaties LTO en NAJK.

Het kabinet wil de ongeveer 2.500 PAS-melders vóór 1 juli 2027 aan een geldige vergunning helpen. Deze bedrijven hoefden onder de oude stikstofregels alleen een melding te doen. Toen de rechter die regels ongeldig verklaarde, bleek die melding niet meer voldoende.

Na jaren van onzekerheid is er nu een streefdatum voor een oplossing. Hoe het kabinet dit wil regelen en juridisch mogelijk wil maken, moet nog worden uitgewerkt.

Provincies hebben tot september 2028 de tijd om met eigen plannen te komen voor de zones rond natuurgebieden. Dit kan betekenen dat de zones kleiner worden, maar dat het beleid er wel strenger wordt uitgevoerd. Als provincies er niet uitkomen, gelden landelijke regels. Het kabinet stelt 9 miljard euro beschikbaar ter ondersteuning.

Daarnaast wil het kabinet de rekenkundige ondergrens voor natuurvergunningen sneller verhogen. Deze ondergrens bepaalt bij welke omvang van bouw- en bedrijfsprojecten een vergunning nodig is. Een half jaar eerder dan voorzien moet hierover duidelijkheid komen, mits de voorgestelde stikstofmaatregelen vaststaan. Het stikstofpakket moet de uitstoot in 2035 drastisch verlagen ten opzichte van 2019.