De Wageningse onderzoekers verwachten dat 10 tot 30 procent van de veehouders op termijn besluit het bedrijf te beëindigen vanwege de nieuwe maatregelen. De investeringen die nodig zijn om aan de strengere eisen te voldoen, zijn voor veel ondernemers financieel niet haalbaar. Dat geldt zelfs wanneer zij gebruikmaken van de beschikbare subsidies.

Vooral middelgrote familiebedrijven komen hierdoor onder zware druk te staan. Grotere bedrijven hebben vaak meer financiële mogelijkheden om te investeren, terwijl kleinere bedrijven soms al extensiever werken of aanvullende inkomsten hebben.

Het gevolg is dat het stikstofbeleid de schaalvergroting in de veehouderij verder aanjaagt. Er komen minder boerenbedrijven, maar de bedrijven die overblijven worden gemiddeld groter.

De stikstofdoelen worden sowieso niet gehaald

Opvallend is dat deze ingrijpende herstructurering van de landbouw niet betekent dat Nederland daarmee van het stikstofslot komt.

Het PBL concludeerde in september dat de kabinetsplannen weliswaar tot een forse vermindering van de stikstofuitstoot leiden, maar onvoldoende zijn om de overbelasting van kwetsbare natuur volledig weg te nemen.

Zelfs als het kabinet zijn emissiedoelen haalt, zouden in 2035 slechts 14 van de ongeveer 120 stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden niet langer overbelast zijn. In de overige gebieden blijft de stikstofbelasting boven de kritische grens, al neemt de overbelasting wel iets af.

Slechts 5 procent voldoet al aan de eisen

Uit een steekproef onder melkveehouders blijkt dat momenteel slechts 5 procent van de bedrijven al aan de toekomstige eisen van het kabinet voldoet. Voor de overige bedrijven zijn aanpassingen noodzakelijk.

Daarvoor is geld nodig. Veel geld. Het kabinet heeft ongeveer 20 miljard euro beschikbaar voor regelingen en subsidies waarmee veehouders kunnen verduurzamen, omschakelen of stoppen.

De gevolgen voor de nationale economie blijven volgens Wageningen relatief beperkt. De toegevoegde waarde van het totale agrocomplex zou met maximaal 4 procent dalen en de werkgelegenheid met maximaal 5 procent.

Maar achter deze percentages gaan duizenden boerenfamilies schuil die voor de keuze staan om fors te investeren, hun bedrijf ingrijpend te veranderen of definitief te stoppen.

Minder boeren, maar nog steeds onzekerheid

Daar komt bij dat de vergunningverlening nog altijd niet is opgelost. PAS-melders en interimmers wachten op juridische zekerheid, terwijl ook andere ondernemers niet weten welke investeringen hun bedrijf daadwerkelijk toekomstbestendig maken.

Wageningen waarschuwt dat deze onzekerheid investeringen in emissiereductie juist kan afremmen.

Het kabinet kiest ondertussen voor een beleid dat grote gevolgen heeft voor de structuur van de Nederlandse landbouw, zonder dat vaststaat wanneer de beloofde ruimte voor vergunningverlening daadwerkelijk ontstaat.

Van Weel reageerde op Kamervragen van BBB over strengere Europese regels voor milieucriminaliteit. Volgens de minister ligt vervolging van PAS-melders niet voor de hand, omdat de overheid zelf medeverantwoordelijk is voor hun situatie. Hij gaat hierover in gesprek met het Openbaar Ministerie.

De nieuwe stikstofaanpak van Van Essen biedt volgens Stichting Stikstofclaim nog steeds onvoldoende duidelijkheid. Zo moet op 1 juli 2027 een nieuwe rekenkundige ondergrens ingaan, maar de hoogte en voorwaarden daarvan zijn nog onbekend. Ook de juridische houdbaarheid van een nieuw referentiemoment voor PAS-melders is onzeker.

Rechters zijn ook moe van overheid

In juni oordeelde de rechtbank Oost-Brabant opnieuw dat een provincie onvoldoende had onderbouwd waarom handhaving tegen een PAS-melder achterwege kon blijven. De rechtbank benadrukte dat individuele rechtszaken geen structurele oplossing bieden en riep de wetgever op eindelijk met een uitvoerbaar legalisatieprogramma te komen.

De Raad van State had in 2024 al bepaald dat provincies alleen onder bijzondere omstandigheden tijdelijk van handhaving kunnen afzien. De belofte dat PAS-melders gelegaliseerd worden, is daarvoor op zichzelf onvoldoende.

Ondertussen blijven ondernemers afhankelijk van tijdelijke maatregelen, politieke toezeggingen en juridische procedures. Precies waar de ombudsman gisteren voor in de pen kroop.