Staatssecretaris Erkens wil begin 2027 een wettelijke vaccinatieplicht voor leghennen invoeren, omdat het aandeel met salmonella besmette legkoppels sinds 2023 boven de EU-norm van 2% zit en de maatregelen van de sector onvoldoende effect hadden. Dit dossier zet die stap in Europees perspectief: twintig jaar EU-regels, monitoring door EFSA en ECDC, de ontwikkeling van vaccins en de aanpak in Duitsland, België, het Verenigd Koninkrijk en Scandinavië.
Gecontroleerd op
Salmonella Enteritidis is in Europa de bacterie die vooral via eieren van besmette leghennen bij mensen terechtkomt. In de EU-rapportage over 2018 stond salmonella in eieren en eiproducten bovenaan de lijst van risicovolle combinaties van ziekteverwekker en voedsel, en ook in het rapport over 2024 blijven eieren een belangrijke bron ondanks het geharmoniseerde bestrijdingsprogramma.
De EU bestrijdt salmonella sinds Verordening 2160/2003 met verplichte nationale controleprogramma's en doelen per diersoort. Voor leghennen geldt: maximaal 2% van de koppels mag besmet zijn met Salmonella Enteritidis of Typhimurium. Vaccinatie maakte van meet af aan deel uit van de aanpak: de Commissie besloot in 2006 het verplicht te stellen voor lidstaten met veel besmette bedrijven. Duitsland voerde een plicht in, het Verenigd Koninkrijk vaccineert via de Lion Code, en België kent een vaccinatieplicht, geregeld in het KB van 21 september 2020. De Scandinavische landen kozen een andere route, met strenge ketencontrole en importgaranties.
In Nederland werd in de opfok al breed gevaccineerd, eerst vrijwillig en met subsidie. Sinds oktober 2025 zit volgens het ministerie een vaccinatieverplichting in de uitvoeringsbesluiten van de sectorregeling IKB Ei. Staatssecretaris Erkens wil dat nu wettelijk verplicht stellen, samen met extra monitoring, begin 2027. Dat meldde hij op 12 oktober 2026 aan de Tweede Kamer, nadat het aandeel besmette legkoppels sinds 2023 boven de EU-norm bleef en de sectormaatregelen onvoldoende effect hadden.
Dit dossier zet de Europese lijn op een rij: de regels, de verplichtingen voor houders, de monitoring, de vaccins en de ervaringen in andere landen.
Verordening (EG) 2160/2003 van 17 november 2003 verplicht lidstaten nationale controleprogramma's op te stellen voor salmonella en andere zoönotische agentia. De Europese Commissie stelt EU-doelen vast voor het terugdringen van het aandeel besmette koppels, eerst voor een overgangsperiode en daarna blijvend. Voor leghennen, vleeskuikens en kalkoenen gaan die doelen over Salmonella Enteritidis en Typhimurium.
De Commissie financiert nationale programma's mee. Dat is ook een drukmiddel: in 2020 dreigde ze Nederland de cofinanciering te onthouden, wat leidde tot aanpassing van de Nederlandse regels.
Landen met een zeer lage prevalentie en een strenge nationale aanpak kunnen 'bijzondere garanties' krijgen, waarbij zendingen vooraf op salmonella worden getest. Die gelden voor Zweden, Finland, Noorwegen en, voor consumptie-eieren, Denemarken.
Houders en autoriteiten nemen monsters volgens het testschema van Verordening 517/2011. Wordt in één legkoppel Salmonella Enteritidis of Typhimurium gevonden, dan worden alle andere legkoppels op het bedrijf eveneens onderzocht.
De Commissie kondigde in 2006 aan dat de detailhandelsverkoop van eieren uit besmette koppels vanaf 2010 volledig verboden zou zijn. In de praktijk gaan die eieren naar de eiverwerkende industrie voor verhitting. Bij fokpluimvee mogen na een positieve uitslag geen broedeieren meer worden geproduceerd en worden dieren geruimd of onder sanitaire voorwaarden geslacht. Herbemonstering ter verificatie is volgens de EU-regels niet standaard toegestaan, alleen in uitzonderlijke gevallen. Die regel speelde in Nederland een rol toen het verificatieonderzoek bij vermeerderingsbedrijven stopte.
Zweden en Finland eisen voor zendingen fokpluimvee, eendagskuikens en legkippen een microbiologische test vooraf, volgens Commissiebesluiten uit 2003 en 2004.
EFSA en ECDC publiceren jaarlijks het EU One Health Zoonoses Report, waarin de resultaten van alle nationale programma's worden samengebracht. Daarnaast doen ze snelle risicobeoordelingen bij uitbraken, waarbij met whole-genome sequencing wordt gekeken welke humane en dierlijke isolaten bij elkaar horen.
Na jaren van daling stabiliseerde het aantal humane salmonellagevallen. Het rapport van december 2017 meldde dat in leghennen de prevalentie tussen 2014 en 2017 steeg van 0,7% naar 1,21%. EFSA berekende in 2019 dat een strengere EU-norm van 1% in plaats van 2% het aantal gevallen via leghennen zou halveren. In 2017 werden 91.662 humane gevallen gemeld. Een Commissiebesluit om de norm te verscherpen heb ik niet gevonden.
De eerste salmonellavaccins voor leghennen waren geïnactiveerde vaccins die per dier worden ingespoten, wat de toepassing arbeidsintensief maakte. Levende, verzwakte vaccins volgden en kunnen via het drinkwater worden toegediend. De Britse Lion Code, in 1998 ingevoerd, maakte vaccinatie tegen Salmonella Enteritidis tot hoeksteen; later kwamen ook vaccins tegen Typhimurium.
Verordening 1177/2006 stelt dat een levend vaccin onderscheiden moet kunnen worden van veldstammen, zodat monitoring betrouwbaar blijft. Fabrikanten bouwen daarom genetische markers in. Een recent voorbeeld is AviGate S. Infantis van Huvepharma, waarvoor het Europese diergeneesmiddelencomité op 12 maart 2026 een positief advies gaf; de vaccinstam heeft twee genetische deleties die met PCR zijn aan te tonen. Dit vaccin richt zich op Salmonella Infantis in de vleeskuikenketen.
Leghennen worden steeds ouder, en de bescherming van een opfokvaccinatie neemt rond 65 weken af. Het levende vaccin Primun Salmonella E (Enteritidis) kreeg volgens de fabrikant in mei 2021 een EU-vergunning voor gebruik tijdens de leg, met een vierde vaccinatie rond 55 weken. In de Europese diergeneesmiddelendatabase staat voor eieren na de vierde vaccinatie een wachttermijn van nul dagen. De Nederlandse vakpers meldt dat het sinds maart 2024 ook nationaal beschikbaar is en tot circa 95 weken beschermt. Het Typhimuriumvaccin Primun Salmonella T mag niet in leg worden gebruikt.
Onderzoekers werken aan nieuwe levende DIVA-kandidaten voor Enteritidis, en aan schema's die levende en geïnactiveerde vaccins combineren; een Argentijnse studie uit juni 2025 testte dat bij leghennen. Voor een aantal vaccins beloven fabrikanten tot meer dan 100 weken bescherming; dat zijn productclaims en geen onafhankelijk bewijs.
Na de salmonellacrisis van 1988, waarin de eierverkoop met 60% instortte en circa 4 miljoen hennen werden gedood, voerde de sector in 1998 de Lion Code in, met verplichte vaccinatie tegen Salmonella Enteritidis, tracering en hygiënecontroles. De Britse eiersector (BEIC) meldt een daling van 99% van het aantal humane Enteritidis-gevallen tussen 1997 en 2011 en 0,07% besmette koppels in 2012. Onderzoekers van de universiteit van Liverpool zeggen dat de daling nauw samenvalt met vaccinatie, maar dat geen enkele maatregel alleen verantwoordelijk is.
Na een EU-basismeting in 2006 waarin 29% van de grote Duitse legbedrijven positief bleek, voerde Duitsland een verplichte vaccinatie voor leghennen in; de Geflügel-Salmonellen-Verordnung regelt vaccinatie, melding en maatregelen per bedrijfstype. In 2008 was 2,7% van de onderzochte legkoppels besmet met de doelserotypen.
Het Belgische voedselagentschap FAVV beschrijft de aanpak bij legpluimvee in een omzendbrief van 28 oktober 2020, naar aanleiding van het koninklijk besluit van 21 september 2020. Die brief vervangt een eerdere omzendbrief die op het KB van 27 april 2007 was gebaseerd.
In augustus 2026 bleek een eierproducent in Geel de bron van de grootste salmonella-uitbraak uit de Belgische geschiedenis: minstens 306 zieken, tot twee miljoen mogelijk besmette eieren, een tweede terugroepactie op 10 augustus en ruiming van het hele bedrijf. Waarschuwingen gingen onder meer naar Nederland.
Jarenlang bleef het aandeel besmette legkoppels in Nederland onder 2%. Vanaf mei 2023 steeg het: 3,46% in 2023, circa 4% in 2024 en afgerond 5% in 2025 (Salmonella enteritidis en typhimurium samen, waarvan 97% enteritidis). In 2025 waren 115 koppels met Salmonella enteritidis besmet. In de eerste helft van 2026 werden 31 koppels positief bevonden voor enteritidis en typhimurium samen. Ook het aantal Nederlanders met een Salmonella Enteritidis-besmetting lag in 2025 opnieuw hoger dan in de jaren 2015 tot en met 2019, aldus de Staat van Zoönosen 2025 van het RIVM.
Uit het onderzoek tot nu toe blijkt volgens een interne beslisnota van 2 september 2026 geen eenduidige bron voor de verhoogde prevalentie. Daarom is aanvullend onderzoek uitgezet, dat vertraging opliep. Bij de onderbouwing van de maatregelen gebruikt de staatssecretaris onder meer de clusteranalyse van het RIVM op salmonella-isolaten van mensen en leghennen.
LTO-vakgroepvoorzitter Kees de Jong zegt dat 95% van de kippen aan de sectormaatregelen voldoet en dat de sector onder 1,5% wil komen. Hij wijst erop dat de minister het vrijwillige systeem van de sector nu verplicht wil stellen. Drentse houders melden dat kippen in de opfok meerdere keren worden geënt en dat sommigen rond week 60 extra via het drinkwater vaccineren.
De aangekondigde plicht past in een lijn die andere landen al eerder kozen: Duitsland en België vaccineren verplicht, het Verenigd Koninkrijk via de Lion Code. Voor Nederland is de plicht deels een formalisering van wat de sector al deed: het ministerie noemt vaccinatie al sinds oktober 2025 als verplichte maatregel in de sectorregeling IKB Ei, en LTO stelt dat 95% van de kippen aan de sectormaatregelen voldoet. Nieuw is dat de plicht wettelijk wordt en dus ook bedrijven bindt die zich niet aan het private systeem hebben gehouden.
De details zijn nog niet bekend, en daar zijn de Europese regels relevant.
Het Belgische voorbeeld laat zien dat een vaccinatieplicht uitbraken niet uitsluit. Of de hennen op het bedrijf in Geel waren gevaccineerd, is in de beschikbare berichtgeving niet te vinden.
Vaccinatieplicht en extra monitoring moeten begin 2027 ingaan. Volgens de beslisnota van 2 september 2026 werd verwacht dat een 90%-versie van de maatregelen in oktober in consultatie kon, uiterlijk in november. De staatssecretaris gaat de effecten evalueren. Levert dat te weinig op, dan houdt hij aanvullende stappen achter de hand, zoals het versneld afvoeren van besmette koppels om de besmettingsdruk te verlagen.
De staatssecretaris vroeg in 2025 aan het Bureau Risicobeoordeling & onderzoek (BuRO) een risicobeeld op te stellen van salmonella in eieren. Dat kostte meer tijd dan verwacht; hij rekent op publicatie eind 2026 en wil de uitkomst bij het verdere beleid betrekken. De uitwerking van de maatregelen liep volgens de nota mede vertraging op door uitgestelde advisering van BuRO.
Britse salmonellacrisis rond eieren [32]
Na uitspraken over salmonella in Britse eieren stortte de eierverkoop met 60% in; circa 4 miljoen hennen werden gedood en 400 miljoen eieren vernietigd.
Aanvullende salmonellagaranties voor Finland en Zweden [51]
De Commissie keurt de nationale programma's van Finland en Zweden goed en stelt gelijkwaardige garanties vast voor zendingen pluimvee naar die landen (Besluiten 95/160/EG en 95/161/EG).
Denemarken start nationaal salmonellaprogramma [47]
Het Deense programma omvat alle salmonellaserotypen in alle schakels van de keten en maakt, volgens een ouder programmadocument, geen gebruik van vaccinatie.
Britse Lion Code met vaccinatie van leghennen [33]
De sector herintroduceert het Lion-keurmerk met een gedragscode die vaccinatie tegen Salmonella Enteritidis, tracering en extra hygiëne- en salmonellacontroles voorschrijft.
Verordening 2160/2003 over de bestrijding van salmonella [10]
Lidstaten moeten nationale controleprogramma's opstellen en de Commissie stelt EU-doelen vast voor het terugdringen van salmonella.
Eerste EU-doel voor salmonella bij fokkippen [14]
Verordening 1003/2005 stelt een EU-doel vast voor fokkippen, later (2010) aangescherpt tot maximaal 1% besmette koppels voor vijf serotypen.
EFSA-basismeting toont salmonella op een vijfde van de legbedrijven [2] [52]
Gemiddeld circa 20% van de grote legbedrijven in de EU bleek besmet; in Zweden, Ierland, Cyprus, Luxemburg en Letland werd niets gevonden.
Duitsland voert vaccinatieplicht voor leghennen in [37] [39]
Na de EU-basismeting, waarin 29% van de grote Duitse legbedrijven positief bleek, voert Duitsland een verplichte vaccinatie voor leghennen in.
Commissie stelt doelen voor leghennen vast en regelt vaccinatie [17] [53]
Verordening 1168/2006 stelt een EU-doel voor leghennen vast; Verordening 1177/2006 regelt vaccinatie, antibiotica en vaccineisen in nationale programma's.
België: KB over bestrijding van Salmonella bij pluimvee [41]
Dit KB vormde de basis van de Belgische omzendbrief over salmonellabestrijding die in 2020 werd vervangen.
Maximaal 2% van de volwassen legkoppels mag positief zijn voor Salmonella Enteritidis of Typhimurium (inclusief de monofasische variant). Dat staat in Verordening 517/2011 en geldt sinds 2011. Wie boven 2% zit, moet jaarlijks 10 tot 40% minder positieve koppels hebben, afhankelijk van het niveau van het jaar ervoor. Lidstaten met minder dan 50 legkoppels mogen maximaal één positief koppel hebben.
[1]Niet voor alle lidstaten. Verordening 1177/2006 maakte vaccinatie van leghennen tegen Salmonella Enteritidis verplicht vanaf 1 januari 2008, maar alleen in lidstaten waar minstens 10% van de legkoppels besmet was. De nationale autoriteit mag een bedrijf vrijstellen bij voldoende preventieve maatregelen of als er het voorgaande jaar geen salmonella voorkwam. Nederland zat ruim onder die drempel, dus de aangekondigde plicht volgt niet uit die EU-regel.
[2] [17]In het Verenigd Koninkrijk viel de daling van humane Enteritidis-gevallen samen met de invoering van vaccinatie en hygiënemaatregelen in leghennenkoppels; de Britse eiersector meldt 99% minder gevallen tussen 1997 en 2011. Onderzoekers benadrukken dat geen enkele maatregel alleen de oorzaak is. Vaccinatie in de opfok beschermt oudere koppels minder goed, en vaccinatie is volgens veterinaire bronnen alleen effectief naast goede hygiëne. Een vaccinatieplicht sluit uitbraken niet uit, zoals de Belgische uitbraak van 2026 laat zien.
[12] [29] [34] [36] [40]Voor Salmonella Enteritidis is Primun Salmonella E (levend, drinkwater) vergund voor gebruik tijdens de leg; voor eieren geldt na de vierde vaccinatie een wachttermijn van nul dagen. Primun Salmonella T (Typhimurium) mag niet bij leghennen in productie worden gebruikt, en niet binnen vier weken voor de start van de leg. De fabrikant noemt mei 2021 als moment van de EU-vergunning voor gebruik in de leg; de Nederlandse vakpers noemt maart 2024 als beschikbaarheid in Nederland.
[26] [27] [28] [29]Een eenduidige oorzaak is niet gevonden. Volgens de interne beslisnota van 2 september 2026 wijst het onderzoek tot nu toe niet één bron aan; aanvullend onderzoek is uitgezet en liep vertraging op.
Het RIVM-responsteam zoönosen noemde eerder onder meer koppels die langer worden aangehouden, het ontbreken van een financiële prikkel om besmette koppels eerder af te voeren (de industrie betaalt hoge prijzen voor eieren van besmette koppels), en overdracht binnen en tussen bedrijven, bijvoorbeeld via bezoekers als leveranciers en afnemers. Oudere koppels (vanaf circa 65 weken) blijken vaker besmet, mogelijk doordat de bescherming van de opfokvaccinatie afneemt.
[13] [29] [54]Staatssecretaris Erkens (LVVN) werkt samen met VWS aan twee verplichtende maatregelen: intensievere monitoring en een vaccinatieverplichting voor leghennen. Dat is in een bestuurlijk overleg met de pluimveesector besloten. Hij wil ze begin 2027 laten ingaan, de effecten evalueren en bij onvoldoende resultaat aanvullende stappen zetten, zoals het versneld afvoeren van besmette koppels. Hij meldde dat op 12 oktober 2026 aan de Tweede Kamer.
[7] [8] [11]Een vaccinatiegraad is niet gepubliceerd. Wel noemt de beslisnota van het ministerie een vaccinatieverplichting als een van de maatregelen die de sector in oktober 2025 via IKB Ei in uitvoeringsbesluiten invoerde, naast een hogere testfrequentie voor koppels boven 65 weken en extra hygiënemaatregelen. LTO-vakgroepvoorzitter Kees de Jong zegt dat 95% van de kippen aan die sectormaatregelen voldoet. Een Drentse houder meldt dat kippen in de opfok meerdere keren worden geënt en dat hij in week 60 ook via het drinkwater ent. Wat IKB Ei precies voorschrijft, is niet vastgesteld.
[13] [45]