Nieuwsgrazer
A brooder of chicks that will eventually be raised on pasture at Pasture Song Farm in Pottstown, PA. Pasture Song is a small-scale, sustainable meat and cut-flower farm. More photography at http://zoeschaeffer.com and http://instagram.com/dirtjoy More fro
Beeld: Zoe Richardson / Unsplash

Verplichte vaccinatie tegen salmonella bij kippen

Staatssecretaris Erkens wil begin 2027 een wettelijke vaccinatieplicht voor leghennen invoeren, omdat het aandeel met salmonella besmette legkoppels sinds 2023 boven de EU-norm van 2% zit en de maatregelen van de sector onvoldoende effect hadden. Dit dossier zet die stap in Europees perspectief: twintig jaar EU-regels, monitoring door EFSA en ECDC, de ontwikkeling van vaccins en de aanpak in Duitsland, België, het Verenigd Koninkrijk en Scandinavië.

Gecontroleerd op

Kort samengevat

  • Nederland kondigde op 12 oktober 2026 een vaccinatieplicht voor leghennen en extra monitoring aan, bedoeld voor begin 2027; een BuRO-risicobeeld volgt eind 2026.
  • De EU-norm voor leghennen is sinds 2011 maximaal 2% positieve koppels; Nederland zat in 2023 op 3,46%, in 2024 op circa 4% en in 2025 op afgerond 5%.
  • De EU maakte vaccinatie in 2006 alleen verplicht voor lidstaten met 10% of meer besmette legkoppels; Duitsland en België hebben een plicht, het VK vaccineert via de Lion Code.
  • De sector zelf nam in oktober 2025 via IKB Ei al maatregelen, volgens het ministerie inclusief een vaccinatieverplichting; LTO zegt dat 95% van de kippen daaraan voldoet en dat het kabinet dit nu wettelijk maakt.
  • Een eenduidige oorzaak voor de stijging is niet gevonden, en de Belgische uitbraak van 2026 met minstens 306 zieken laat zien dat een vaccinatieplicht uitbraken niet uitsluit.
EU-doel: maximaal aandeel positieve legkoppels per 25 mei 2011
2 % [1]
EU-doel: maximaal aandeel positieve fokkoppels per 1 januari 2010
1 % [1]
EU-vaccinatieplicht leghennen vanaf besmettingsniveau van per 1 januari 2008
10 % positieve legkoppels [2]
EFSA-schatting: afname humane gevallen via leghennen bij 1%-doel per 19 februari 2019
50 % [3]
Lidstaten die in 2024 het leghennendoel niet haalden per 31 december 2024
7 lidstaten [4]
Nederland: besmette legkoppels 2023 per 31 december 2023
3,46 % [5]
Nederland: besmette legkoppels 2024 per 31 december 2024
circa 4 % [6]
Nederland: besmette legkoppels 2025 (Enteritidis en Typhimurium samen, afgerond; 97% Enteritidis) per 31 december 2025
5 % [7] [8]
Nederland: koppels met Salmonella enteritidis in 2025; koppels positief voor enteritidis en typhimurium samen in H1 2026 per 30 juni 2026
115 (2025); 31 (H1 2026) koppels [7] [8]
Nederland: bemonstering legkoppels jonger / ouder dan 65 weken per 12 oktober 2026
elke 8 weken / elke 4 weken (voorheen elke 15 weken) [7] [8]

Laatste nieuws

Waar het om gaat: salmonella, eieren en twintig jaar Europees beleid [2] [4] [8] [9] [10] [11] [12] [13]

Salmonella Enteritidis is in Europa de bacterie die vooral via eieren van besmette leghennen bij mensen terechtkomt. In de EU-rapportage over 2018 stond salmonella in eieren en eiproducten bovenaan de lijst van risicovolle combinaties van ziekteverwekker en voedsel, en ook in het rapport over 2024 blijven eieren een belangrijke bron ondanks het geharmoniseerde bestrijdingsprogramma.

De EU bestrijdt salmonella sinds Verordening 2160/2003 met verplichte nationale controleprogramma's en doelen per diersoort. Voor leghennen geldt: maximaal 2% van de koppels mag besmet zijn met Salmonella Enteritidis of Typhimurium. Vaccinatie maakte van meet af aan deel uit van de aanpak: de Commissie besloot in 2006 het verplicht te stellen voor lidstaten met veel besmette bedrijven. Duitsland voerde een plicht in, het Verenigd Koninkrijk vaccineert via de Lion Code, en België kent een vaccinatieplicht, geregeld in het KB van 21 september 2020. De Scandinavische landen kozen een andere route, met strenge ketencontrole en importgaranties.

In Nederland werd in de opfok al breed gevaccineerd, eerst vrijwillig en met subsidie. Sinds oktober 2025 zit volgens het ministerie een vaccinatieverplichting in de uitvoeringsbesluiten van de sectorregeling IKB Ei. Staatssecretaris Erkens wil dat nu wettelijk verplicht stellen, samen met extra monitoring, begin 2027. Dat meldde hij op 12 oktober 2026 aan de Tweede Kamer, nadat het aandeel besmette legkoppels sinds 2023 boven de EU-norm bleef en de sectormaatregelen onvoldoende effect hadden.

Dit dossier zet de Europese lijn op een rij: de regels, de verplichtingen voor houders, de monitoring, de vaccins en de ervaringen in andere landen.

Het EU-kader: nationale programma's en doelen per diersoort [1] [4] [10] [14] [15] [16]

De basis

Verordening (EG) 2160/2003 van 17 november 2003 verplicht lidstaten nationale controleprogramma's op te stellen voor salmonella en andere zoönotische agentia. De Europese Commissie stelt EU-doelen vast voor het terugdringen van het aandeel besmette koppels, eerst voor een overgangsperiode en daarna blijvend. Voor leghennen, vleeskuikens en kalkoenen gaan die doelen over Salmonella Enteritidis en Typhimurium.

De doelen in de praktijk

  • Fokkippen: een eerste doel kwam via Verordening 1003/2005; sinds 1 januari 2010 geldt maximaal 1% besmette koppels voor vijf serotypen (Enteritidis, Typhimurium inclusief de monofasische variant, Infantis, Hadar en Virchow).
  • Leghennen: een doel kwam in 2006 (Verordening 1168/2006) en werd in 2011 vervangen door Verordening 517/2011. Maximaal 2% van de volwassen legkoppels mag positief zijn voor Enteritidis of Typhimurium. Wie daarboven zit, moet jaarlijks het aantal positieve koppels met 10 tot 40% verlagen, afhankelijk van het niveau van het jaar ervoor. Lidstaten met minder dan 50 legkoppels mogen maximaal één positief koppel hebben.
  • Vleeskuikens en kalkoenen: later gevolgd; de EU rapporteert sinds 2010 (fokkippen), 2011 (leghennen) en daarna voor de overige categorieën.

Co-financiering en bijzondere garanties

De Commissie financiert nationale programma's mee. Dat is ook een drukmiddel: in 2020 dreigde ze Nederland de cofinanciering te onthouden, wat leidde tot aanpassing van de Nederlandse regels.

Landen met een zeer lage prevalentie en een strenge nationale aanpak kunnen 'bijzondere garanties' krijgen, waarbij zendingen vooraf op salmonella worden getest. Die gelden voor Zweden, Finland, Noorwegen en, voor consumptie-eieren, Denemarken.

Verplichtingen voor houders en handel [1] [2] [17] [18] [19] [20]

Bemonstering

Houders en autoriteiten nemen monsters volgens het testschema van Verordening 517/2011. Wordt in één legkoppel Salmonella Enteritidis of Typhimurium gevonden, dan worden alle andere legkoppels op het bedrijf eveneens onderzocht.

Eieren en koppels

De Commissie kondigde in 2006 aan dat de detailhandelsverkoop van eieren uit besmette koppels vanaf 2010 volledig verboden zou zijn. In de praktijk gaan die eieren naar de eiverwerkende industrie voor verhitting. Bij fokpluimvee mogen na een positieve uitslag geen broedeieren meer worden geproduceerd en worden dieren geruimd of onder sanitaire voorwaarden geslacht. Herbemonstering ter verificatie is volgens de EU-regels niet standaard toegestaan, alleen in uitzonderlijke gevallen. Die regel speelde in Nederland een rol toen het verificatieonderzoek bij vermeerderingsbedrijven stopte.

Vaccinatie volgens Verordening 1177/2006

  • Vaccinatie van leghennen tegen Salmonella Enteritidis was vanaf 1 januari 2008 verplicht in lidstaten waar 10% of meer van de legkoppels besmet was. De nationale autoriteit mag een bedrijf vrijstellen als er voldoende preventieve maatregelen zijn of er het voorgaande jaar geen salmonella voorkwam.
  • Vaccins moeten EU-vergund zijn en bij bemonstering te onderscheiden zijn van veldstammen (de DIVA-gedachte).
  • Antibiotica mogen niet als bestrijdingsmethode worden gebruikt, met enkele uitzonderingen, bijvoorbeeld bij klinische ziekte.
  • Het uitgangspunt was in 2006 dat levende vaccins niet tijdens de leg worden gebruikt; sindsdien zijn producten vergund voor gebruik tijdens de leg (zie het kopje over vaccins).

Handel

Zweden en Finland eisen voor zendingen fokpluimvee, eendagskuikens en legkippen een microbiologische test vooraf, volgens Commissiebesluiten uit 2003 en 2004.

Monitoring: wat EFSA en ECDC meten [3] [4] [21] [22] [23]

EFSA en ECDC publiceren jaarlijks het EU One Health Zoonoses Report, waarin de resultaten van alle nationale programma's worden samengebracht. Daarnaast doen ze snelle risicobeoordelingen bij uitbraken, waarbij met whole-genome sequencing wordt gekeken welke humane en dierlijke isolaten bij elkaar horen.

Stand in 2024

  • Vier lidstaten haalden het doel voor fokkippen niet, zeven niet voor leghennen, één niet voor vleeskuikens en twee niet voor kalkoenen.
  • Estland en Litouwen haalden het doel voor leghennen via de uitzonderingsregel voor lidstaten met weinig koppels.
  • Bij isolaten uit leghennen en eieren was Salmonella Enteritidis het vaakst een doelserotype, gevolgd door Typhimurium.
  • De rapporteurs adviseren onder meer strengere bioveiligheid, betere bemonsteringsstrategie en, waar nodig, intensievere vaccinatiecampagnes, vooral voor leghennen met een lange productieperiode.

De lijn sinds 2014

Na jaren van daling stabiliseerde het aantal humane salmonellagevallen. Het rapport van december 2017 meldde dat in leghennen de prevalentie tussen 2014 en 2017 steeg van 0,7% naar 1,21%. EFSA berekende in 2019 dat een strengere EU-norm van 1% in plaats van 2% het aantal gevallen via leghennen zou halveren. In 2017 werden 91.662 humane gevallen gemeld. Een Commissiebesluit om de norm te verscherpen heb ik niet gevonden.

Vaccins: van gedode vaccins naar levende drinkwatervaccins [17] [24] [25] [26] [27] [28] [29] [30] [31]

Eerst inactief, daarna levend

De eerste salmonellavaccins voor leghennen waren geïnactiveerde vaccins die per dier worden ingespoten, wat de toepassing arbeidsintensief maakte. Levende, verzwakte vaccins volgden en kunnen via het drinkwater worden toegediend. De Britse Lion Code, in 1998 ingevoerd, maakte vaccinatie tegen Salmonella Enteritidis tot hoeksteen; later kwamen ook vaccins tegen Typhimurium.

De eisen

Verordening 1177/2006 stelt dat een levend vaccin onderscheiden moet kunnen worden van veldstammen, zodat monitoring betrouwbaar blijft. Fabrikanten bouwen daarom genetische markers in. Een recent voorbeeld is AviGate S. Infantis van Huvepharma, waarvoor het Europese diergeneesmiddelencomité op 12 maart 2026 een positief advies gaf; de vaccinstam heeft twee genetische deleties die met PCR zijn aan te tonen. Dit vaccin richt zich op Salmonella Infantis in de vleeskuikenketen.

Vaccineren tijdens de leg

Leghennen worden steeds ouder, en de bescherming van een opfokvaccinatie neemt rond 65 weken af. Het levende vaccin Primun Salmonella E (Enteritidis) kreeg volgens de fabrikant in mei 2021 een EU-vergunning voor gebruik tijdens de leg, met een vierde vaccinatie rond 55 weken. In de Europese diergeneesmiddelendatabase staat voor eieren na de vierde vaccinatie een wachttermijn van nul dagen. De Nederlandse vakpers meldt dat het sinds maart 2024 ook nationaal beschikbaar is en tot circa 95 weken beschermt. Het Typhimuriumvaccin Primun Salmonella T mag niet in leg worden gebruikt.

Onderzoek

Onderzoekers werken aan nieuwe levende DIVA-kandidaten voor Enteritidis, en aan schema's die levende en geïnactiveerde vaccins combineren; een Argentijnse studie uit juni 2025 testte dat bij leghennen. Voor een aantal vaccins beloven fabrikanten tot meer dan 100 weken bescherming; dat zijn productclaims en geen onafhankelijk bewijs.

Verenigd Koninkrijk, Duitsland en België: de landen met vaccinatie [12] [32] [33] [34] [35] [36] [37] [38] [39] [40] [41]

Verenigd Koninkrijk

Na de salmonellacrisis van 1988, waarin de eierverkoop met 60% instortte en circa 4 miljoen hennen werden gedood, voerde de sector in 1998 de Lion Code in, met verplichte vaccinatie tegen Salmonella Enteritidis, tracering en hygiënecontroles. De Britse eiersector (BEIC) meldt een daling van 99% van het aantal humane Enteritidis-gevallen tussen 1997 en 2011 en 0,07% besmette koppels in 2012. Onderzoekers van de universiteit van Liverpool zeggen dat de daling nauw samenvalt met vaccinatie, maar dat geen enkele maatregel alleen verantwoordelijk is.

Duitsland

Na een EU-basismeting in 2006 waarin 29% van de grote Duitse legbedrijven positief bleek, voerde Duitsland een verplichte vaccinatie voor leghennen in; de Geflügel-Salmonellen-Verordnung regelt vaccinatie, melding en maatregelen per bedrijfstype. In 2008 was 2,7% van de onderzochte legkoppels besmet met de doelserotypen.

België

Het Belgische voedselagentschap FAVV beschrijft de aanpak bij legpluimvee in een omzendbrief van 28 oktober 2020, naar aanleiding van het koninklijk besluit van 21 september 2020. Die brief vervangt een eerdere omzendbrief die op het KB van 27 april 2007 was gebaseerd.

  • Vaccinatie: elk legkippenbeslag moet tegen Salmonella Enteritidis worden gevaccineerd; tegen andere serotypen is het facultatief. Voor opfoktomen die voor intracommunautaire handel of export bestemd zijn geldt de plicht niet. Het vaccin moet vergund zijn voor legkippen, en bij levende vaccins moet een methode bestaan om veldstammen van vaccinstammen te onderscheiden. Voor serotypen zonder vergund vaccin kan een autovaccin onder verantwoordelijkheid van de dierenarts worden gebruikt. De bedrijfsdierenarts vaccineert; de houder mag het zelf doen bij een overeenkomst van bedrijfsbegeleiding en onder voorwaarden (vaccin door de dierenarts verstrekt, vaccinatieschema, registratie). Gevaccineerde koppels gaan met een vaccinatiemelding mee en de houder moet op elk moment bewijs van vaccinatie kunnen tonen.
  • Monitoring: de houder neemt monsters bij eendagskuikens, binnen twee weken voor de overplaatsing naar de legeenheid, op 24 weken en daarna elke 15 weken tot het einde van de productie. De analyses vallen onder het controleprogramma en worden door het agentschap betaald, behalve die bij eendagskuikens.
  • Bij een positieve uitslag: tijdelijke maatregelen tot de serotypering bekend is. Is het Enteritidis of Typhimurium, dan blijven de maatregelen tot het einde van de leg gelden, ook na een negatief tussenonderzoek. Eieren gaan als B-eieren direct naar de verwerking voor verhitting, antibiotica tegen salmonella zijn verboden en contacten op het bedrijf worden beperkt.
  • Handhaving en vergoeding: het fonds vergoedt waardeverlies bij vervroegd slachten of vernietigen van een beslag eendagskuikens, maar de eigenaar verliest elk recht op vergoeding als de verplichte vaccinatie niet of onvolledig is uitgevoerd. Voor een bijzondere ontsmetting is 75% van de kosten vergoedbaar, met een maximum van 7.500 euro per stal. Het agentschap controleert jaarlijks minstens één keer elk legbedrijf op bemonstering en vaccinatie en bemonstert dan één toom.

In augustus 2026 bleek een eierproducent in Geel de bron van de grootste salmonella-uitbraak uit de Belgische geschiedenis: minstens 306 zieken, tot twee miljoen mogelijk besmette eieren, een tweede terugroepactie op 10 augustus en ruiming van het hele bedrijf. Waarschuwingen gingen onder meer naar Nederland.

Nederland: van onder naar boven de norm (2023-2026) [5] [6] [7] [8] [13] [42] [43] [44] [45]

Jarenlang bleef het aandeel besmette legkoppels in Nederland onder 2%. Vanaf mei 2023 steeg het: 3,46% in 2023, circa 4% in 2024 en afgerond 5% in 2025 (Salmonella enteritidis en typhimurium samen, waarvan 97% enteritidis). In 2025 waren 115 koppels met Salmonella enteritidis besmet. In de eerste helft van 2026 werden 31 koppels positief bevonden voor enteritidis en typhimurium samen. Ook het aantal Nederlanders met een Salmonella Enteritidis-besmetting lag in 2025 opnieuw hoger dan in de jaren 2015 tot en met 2019, aldus de Staat van Zoönosen 2025 van het RIVM.

Wat het kabinet over de oorzaak zegt

Uit het onderzoek tot nu toe blijkt volgens een interne beslisnota van 2 september 2026 geen eenduidige bron voor de verhoogde prevalentie. Daarom is aanvullend onderzoek uitgezet, dat vertraging opliep. Bij de onderbouwing van de maatregelen gebruikt de staatssecretaris onder meer de clusteranalyse van het RIVM op salmonella-isolaten van mensen en leghennen.

Stappen die eraan voorafgingen

  • September 2023: het RIVM begint regelmatig te waarschuwen.
  • 22 september 2025: minister Wiersma informeert de Kamer en vraagt de sector extra maatregelen.
  • Oktober 2025: na overleg met de sector (AVINED) krijgt die de opdracht zelf maatregelen te nemen, terwijl LVVN en VWS verplichte maatregelen voorbereiden. De sector legt via IKB Ei in uitvoeringsbesluiten een hogere testfrequentie, een vaccinatieverplichting en aanvullende hygiënemaatregelen vast; de sector verwachtte binnen zes maanden verbetering.
  • 20 en 23 oktober 2025: het uitvoeringsbesluit gaat in; koppels onder 65 weken worden elke acht weken bemonsterd, oudere koppels elke vier weken, tegen vroeger elke vijftien weken. Ook gaat een apart reinigings- en ontsmettingsprotocol voor het vervoer van eieren van besmette bedrijven gelden.
  • 12 oktober 2026: staatssecretaris Erkens kondigt aan dat vaccinatieplicht en extra monitoring begin 2027 ingaan, omdat de termijn voor het effect van de sectormaatregelen is verstreken.

Reactie uit de sector

LTO-vakgroepvoorzitter Kees de Jong zegt dat 95% van de kippen aan de sectormaatregelen voldoet en dat de sector onder 1,5% wil komen. Hij wijst erop dat de minister het vrijwillige systeem van de sector nu verplicht wil stellen. Drentse houders melden dat kippen in de opfok meerdere keren worden geënt en dat sommigen rond week 60 extra via het drinkwater vaccineren.

Scandinavië, Polen en Spanje [2] [15] [23] [46] [47] [48] [49] [50]

Scandinavië

Finland voert sinds 1995 een nationaal programma over de hele keten, van grootouder- en ouderdieren tot productiedieren. Zweden en Noorwegen hebben programma's die daaraan gelijkwaardig zijn goedgekeurd. Denemarken gebruikte volgens een ouder programmadocument geen vaccinatie en had toen geen vergunde pluimveevaccins; het land steunt op ketencontrole. Zweden, Finland, Noorwegen en, voor consumptie-eieren, Denemarken hebben bijzondere garanties: zendingen worden vooraf op salmonella getest. Zweden had in de EU-meting van 2006 geen positieve legbedrijven.

Polen

Een uitbraak van Salmonella Enteritidis gelinkt aan Poolse eieren duurde meer dan zes jaar en raakte bijna 1.500 mensen in 18 landen. Drie pakstations en 52 legbedrijven werden herleid, waarvan 18 positief. De maatregel bestond uit een verkoopverbod voor consumptie-eieren van positieve bedrijven totdat monitoring de afwezigheid aantoonde. Een Pools branche-rapport stelt dat Polen jarenlang niet aan de EU-norm voldeed.

Spanje

In 2022 meldden EFSA en ECDC een uitbraak met 272 zieken in zes landen, gelinkt aan Spaanse eieren.

Wat de Nederlandse plicht in Europees perspectief betekent [4] [7] [12] [13] [17] [29] [40] [44] [45]

De aangekondigde plicht past in een lijn die andere landen al eerder kozen: Duitsland en België vaccineren verplicht, het Verenigd Koninkrijk via de Lion Code. Voor Nederland is de plicht deels een formalisering van wat de sector al deed: het ministerie noemt vaccinatie al sinds oktober 2025 als verplichte maatregel in de sectorregeling IKB Ei, en LTO stelt dat 95% van de kippen aan de sectormaatregelen voldoet. Nieuw is dat de plicht wettelijk wordt en dus ook bedrijven bindt die zich niet aan het private systeem hebben gehouden.

De details zijn nog niet bekend, en daar zijn de Europese regels relevant.

  • Reikwijdte: de EU-regels van 2006 noemen vaccinatie in de opfok als minimum. Of Nederland ook vaccinatie tijdens de leg verplicht stelt, nu daar vergunde vaccins voor zijn, is niet bekend. Een Drentse houder meldt dat hij al in week 60 via het drinkwater ent.
  • Onderscheidbaarheid: vaccins moeten bij monitoring te onderscheiden zijn van veldstammen. Bij een positieve uitslag kan Royal GD onderzoeken of het om een vaccinstam gaat.
  • Kosten: de Nederlandse subsidie op vaccindoses is voor de sector in 2023 vervallen; of er compensatie komt, is niet aangekondigd.
  • Monitoring blijft nodig: vaccinatie vermindert de overdracht naar eieren, maar volgens veterinaire bronnen werkt het alleen binnen een aanpak met hygiëne. EFSA noemt strengere bioveiligheid en betere bemonstering als aanvullende maatregelen.

Het Belgische voorbeeld laat zien dat een vaccinatieplicht uitbraken niet uitsluit. Of de hennen op het bedrijf in Geel waren gevaccineerd, is in de beschikbare berichtgeving niet te vinden.

Vooruitblik: Nederland begin 2027, Europa blijft kijken [7] [8] [13] [22] [25] [40]

Nederland

Vaccinatieplicht en extra monitoring moeten begin 2027 ingaan. Volgens de beslisnota van 2 september 2026 werd verwacht dat een 90%-versie van de maatregelen in oktober in consultatie kon, uiterlijk in november. De staatssecretaris gaat de effecten evalueren. Levert dat te weinig op, dan houdt hij aanvullende stappen achter de hand, zoals het versneld afvoeren van besmette koppels om de besmettingsdruk te verlagen.

Het BuRO-risicobeeld

De staatssecretaris vroeg in 2025 aan het Bureau Risicobeoordeling & onderzoek (BuRO) een risicobeeld op te stellen van salmonella in eieren. Dat kostte meer tijd dan verwacht; hij rekent op publicatie eind 2026 en wil de uitkomst bij het verdere beleid betrekken. De uitwerking van de maatregelen liep volgens de nota mede vertraging op door uitgestelde advisering van BuRO.

Europa

  • De volgende jaarlijkse EFSA/ECDC-rapportage laat zien hoe lidstaten het doel in 2025 haalden.
  • EFSA berekende in 2019 dat een norm van 1% de humane gevallen via leghennen zou halveren; een besluit daartoe is niet gevonden.
  • Nieuwe vaccins, zoals AviGate tegen Salmonella Infantis, richten zich op andere pluimveecategorieën dan de leghen.
  • De Belgische uitbraak van 2026 houdt het onderwerp op de Europese agenda, ook voor eierhandel tussen lidstaten.

Tijdlijn

  1. Britse salmonellacrisis rond eieren [32]

    Na uitspraken over salmonella in Britse eieren stortte de eierverkoop met 60% in; circa 4 miljoen hennen werden gedood en 400 miljoen eieren vernietigd.

  2. Aanvullende salmonellagaranties voor Finland en Zweden [51]

    De Commissie keurt de nationale programma's van Finland en Zweden goed en stelt gelijkwaardige garanties vast voor zendingen pluimvee naar die landen (Besluiten 95/160/EG en 95/161/EG).

  3. Denemarken start nationaal salmonellaprogramma [47]

    Het Deense programma omvat alle salmonellaserotypen in alle schakels van de keten en maakt, volgens een ouder programmadocument, geen gebruik van vaccinatie.

  4. Britse Lion Code met vaccinatie van leghennen [33]

    De sector herintroduceert het Lion-keurmerk met een gedragscode die vaccinatie tegen Salmonella Enteritidis, tracering en extra hygiëne- en salmonellacontroles voorschrijft.

  5. Verordening 2160/2003 over de bestrijding van salmonella [10]

    Lidstaten moeten nationale controleprogramma's opstellen en de Commissie stelt EU-doelen vast voor het terugdringen van salmonella.

  6. Eerste EU-doel voor salmonella bij fokkippen [14]

    Verordening 1003/2005 stelt een EU-doel vast voor fokkippen, later (2010) aangescherpt tot maximaal 1% besmette koppels voor vijf serotypen.

  7. EFSA-basismeting toont salmonella op een vijfde van de legbedrijven [2] [52]

    Gemiddeld circa 20% van de grote legbedrijven in de EU bleek besmet; in Zweden, Ierland, Cyprus, Luxemburg en Letland werd niets gevonden.

  8. Duitsland voert vaccinatieplicht voor leghennen in [37] [39]

    Na de EU-basismeting, waarin 29% van de grote Duitse legbedrijven positief bleek, voert Duitsland een verplichte vaccinatie voor leghennen in.

  9. Commissie stelt doelen voor leghennen vast en regelt vaccinatie [17] [53]

    Verordening 1168/2006 stelt een EU-doel voor leghennen vast; Verordening 1177/2006 regelt vaccinatie, antibiotica en vaccineisen in nationale programma's.

  10. België: KB over bestrijding van Salmonella bij pluimvee [41]

    Dit KB vormde de basis van de Belgische omzendbrief over salmonellabestrijding die in 2020 werd vervangen.

Veelgestelde vragen

Welke EU-norm geldt er voor salmonella bij leghennen?

Maximaal 2% van de volwassen legkoppels mag positief zijn voor Salmonella Enteritidis of Typhimurium (inclusief de monofasische variant). Dat staat in Verordening 517/2011 en geldt sinds 2011. Wie boven 2% zit, moet jaarlijks 10 tot 40% minder positieve koppels hebben, afhankelijk van het niveau van het jaar ervoor. Lidstaten met minder dan 50 legkoppels mogen maximaal één positief koppel hebben.

[1]
Is vaccinatie van leghennen in de EU verplicht?

Niet voor alle lidstaten. Verordening 1177/2006 maakte vaccinatie van leghennen tegen Salmonella Enteritidis verplicht vanaf 1 januari 2008, maar alleen in lidstaten waar minstens 10% van de legkoppels besmet was. De nationale autoriteit mag een bedrijf vrijstellen bij voldoende preventieve maatregelen of als er het voorgaande jaar geen salmonella voorkwam. Nederland zat ruim onder die drempel, dus de aangekondigde plicht volgt niet uit die EU-regel.

[2] [17]
Welke landen hebben al een vaccinatieplicht voor leghennen?
  • Duitsland: verplichte vaccinatie voor leghennen, ingevoerd na de EU-basismeting van 2006; geregeld in de Geflügel-Salmonellen-Verordnung.
  • België: elk legkippenbeslag moet tegen Salmonella Enteritidis worden gevaccineerd, behalve opfoktoomen voor export of intracommunautaire handel (KB van 21 september 2020, uitgewerkt in een FAVV-omzendbrief van 28 oktober 2020). Wie niet of onvolledig vaccineert, verliest het recht op vergoeding bij vervroegd slachten of vernietigen van een beslag eendagskuikens.
  • Verenigd Koninkrijk: geen wettelijke plicht, maar de Lion Code van de sector verplicht vaccinatie voor eieren met het Lion-keurmerk, in 2013 meer dan 85% van de Britse productie.
  • Denemarken, Zweden, Finland, Noorwegen: steunen vooral op ketencontrole en importgaranties; Denemarken gebruikte volgens een ouder document geen vaccinatie.
[12] [15] [33] [37] [41] [47]
Werkt vaccineren? Wat weten we uit andere landen?

In het Verenigd Koninkrijk viel de daling van humane Enteritidis-gevallen samen met de invoering van vaccinatie en hygiënemaatregelen in leghennenkoppels; de Britse eiersector meldt 99% minder gevallen tussen 1997 en 2011. Onderzoekers benadrukken dat geen enkele maatregel alleen de oorzaak is. Vaccinatie in de opfok beschermt oudere koppels minder goed, en vaccinatie is volgens veterinaire bronnen alleen effectief naast goede hygiëne. Een vaccinatieplicht sluit uitbraken niet uit, zoals de Belgische uitbraak van 2026 laat zien.

[12] [29] [34] [36] [40]
Welke vaccins mogen tijdens de leg worden gebruikt?

Voor Salmonella Enteritidis is Primun Salmonella E (levend, drinkwater) vergund voor gebruik tijdens de leg; voor eieren geldt na de vierde vaccinatie een wachttermijn van nul dagen. Primun Salmonella T (Typhimurium) mag niet bij leghennen in productie worden gebruikt, en niet binnen vier weken voor de start van de leg. De fabrikant noemt mei 2021 als moment van de EU-vergunning voor gebruik in de leg; de Nederlandse vakpers noemt maart 2024 als beschikbaarheid in Nederland.

[26] [27] [28] [29]
Waarom zit Nederland sinds 2023 boven de EU-norm?

Een eenduidige oorzaak is niet gevonden. Volgens de interne beslisnota van 2 september 2026 wijst het onderzoek tot nu toe niet één bron aan; aanvullend onderzoek is uitgezet en liep vertraging op.

Het RIVM-responsteam zoönosen noemde eerder onder meer koppels die langer worden aangehouden, het ontbreken van een financiële prikkel om besmette koppels eerder af te voeren (de industrie betaalt hoge prijzen voor eieren van besmette koppels), en overdracht binnen en tussen bedrijven, bijvoorbeeld via bezoekers als leveranciers en afnemers. Oudere koppels (vanaf circa 65 weken) blijken vaker besmet, mogelijk doordat de bescherming van de opfokvaccinatie afneemt.

[13] [29] [54]
Wat wil Nederland nu doen?

Staatssecretaris Erkens (LVVN) werkt samen met VWS aan twee verplichtende maatregelen: intensievere monitoring en een vaccinatieverplichting voor leghennen. Dat is in een bestuurlijk overleg met de pluimveesector besloten. Hij wil ze begin 2027 laten ingaan, de effecten evalueren en bij onvoldoende resultaat aanvullende stappen zetten, zoals het versneld afvoeren van besmette koppels. Hij meldde dat op 12 oktober 2026 aan de Tweede Kamer.

[7] [8] [11]
Hoeveel Nederlandse leghennen worden nu al gevaccineerd en wat schrijft IKB Ei voor?

Een vaccinatiegraad is niet gepubliceerd. Wel noemt de beslisnota van het ministerie een vaccinatieverplichting als een van de maatregelen die de sector in oktober 2025 via IKB Ei in uitvoeringsbesluiten invoerde, naast een hogere testfrequentie voor koppels boven 65 weken en extra hygiënemaatregelen. LTO-vakgroepvoorzitter Kees de Jong zegt dat 95% van de kippen aan die sectormaatregelen voldoet. Een Drentse houder meldt dat kippen in de opfok meerdere keren worden geënt en dat hij in week 60 ook via het drinkwater ent. Wat IKB Ei precies voorschrijft, is niet vastgesteld.

[13] [45]

Bronnen

  1. [1] Verordening (EU) nr. 517/2011, art. 4 Europese Commissie · Wet- en regelgeving · 25 mei 2011
  2. [2] Commission sets targets to reduce Salmonella in poultry FoodNavigator · Nieuws · 2 augustus 2006
  3. [3] Salmonella cases in humans: assessing current EU reduction targets EFSA · Kennisinstituut · 19 februari 2019
  4. [4] The European Union One Health 2024 Zoonoses Report EFSA / ECDC · Kennisinstituut · 1 december 2025
  5. [5] Quickscan monitoringsfrequentie voor salmonella op leghennenbedrijven Wageningen University & Research · Kennisinstituut
  6. [6] Maatregelen tegen salmonella na overleg met pluimveesector Rijksoverheid · Overheid · 5 november 2025
  7. [7] Salmonella blijkt hardnekkig, strengere aanpak in leghennensector Nieuwe Oogst · Nieuws · 12 oktober 2026
  8. [8] Update over de ontwikkeling van Salmonella enteritidis in de leghennensector Staatssecretaris van LVVN · Overheid · 12 oktober 2026
  9. [9] The European Union One Health 2018 Zoonoses Report EFSA / ECDC · Kennisinstituut
  10. [10] Verordening (EG) nr. 2160/2003 inzake de bestrijding van salmonella en bepaalde andere voedselgerelateerde zoönotische agentia Europese Unie · Wet- en regelgeving · 17 november 2003
  11. [11] Kabinet wil vaccinatieverplichting bij kippen tegen salmonella Hart van Nederland (ANP) · Nieuws · 12 oktober 2026
  12. [12] Salmonellose (kip) Vetcompendium (België) · Overig
  13. [13] Beslisnota bij Kamerbrief inzake update over de ontwikkeling van Salmonella enteritidis in de leghennensector Ministerie van LVVN, DG Agro · Overheid · 2 september 2026
  14. [14] Verordening (EG) nr. 213/2009 (verwijst naar Verordening 1003/2005) Europese Commissie · Wet- en regelgeving · 18 maart 2009
  15. [15] Control of Salmonella Europese Commissie · Overheid
  16. [16] NVWA urges Salmonella focus in poultry regardless of avian influenza downside PoultryMed (Food Safety News) · Nieuws · 14 oktober 2022
  17. [17] Public health: control of salmonella and food-borne zoonotic agents (Verordening 1177/2006) Europees Parlement, Legislative Observatory · Wet- en regelgeving · 1 augustus 2006
  18. [18] Opschorting van besmetverklaring salmonella pluimveebedrijf College van Beroep voor het bedrijfsleven · Rechtspraak
  19. [19] NVP: 'Bemonster containers op aanwezigheid salmonella' Pluimveeweb · Nieuws
  20. [20] Besluit 2004/235/EG: aanvullende garanties salmonella voor zendingen legkippen naar Finland en Zweden Europese Commissie · Wet- en regelgeving · 1 maart 2004
  21. [21] Salmonella cases no longer falling in the EU EFSA · Kennisinstituut · 12 december 2017
  22. [22] Salmonella control in poultry flocks and its public health impact EFSA · Kennisinstituut · 19 februari 2019
  23. [23] Joint rapid outbreak assessment: multi-country outbreak of Salmonella Enteritidis linked to Polish eggs ECDC / EFSA · Kennisinstituut
  24. [24] Early vaccination of laying hens with the live bivalent Salmonella vaccine AviPro Salmonella DUO Frontiers in Microbiology (APHA) · Kennisinstituut · 15 januari 2024
  25. [25] AviGate: Salmonella Infantis Live Vaccine PoultryMed · Nieuws · 12 april 2026
  26. [26] Can laying hens be vaccinated against Salmonella during the laying period? Engormix · Overig
  27. [27] PRIMUN SALMONELLA E Europese diergeneesmiddelendatabase · Overheid
  28. [28] PRIMUN SALMONELLA T Europese diergeneesmiddelendatabase · Overheid
  29. [29] Legsector overschrijdt salmonellanorm EU voor het eerst sinds jaren Pluimveeweb · Nieuws
  30. [30] Evaluation of an rfbG-deficient Salmonella Enteritidis strain as a live attenuated DIVA vaccine in chickens Microbiology Spectrum · Kennisinstituut · 15 november 2022
  31. [31] Protection conferred by immunization plans using live and inactivated Salmonella vaccines against challenge with S. Enteritidis INTA (Argentinië) · Kennisinstituut · 23 juni 2025
  32. [32] British Lion eggs and the UK salmonella story Food Science & Technology · Overig
  33. [33] Edwina Currie Praises British Lion Scheme The Poultry Site · Nieuws · 29 april 2013
  34. [34] Buy British message as study highlights UK salmonella success Farming UK · Nieuws
  35. [35] A great British success story British Egg Information Service · Brancheorganisatie
  36. [36] Poultry Vaccination Programs in UK Lead to Dramatic Decrease in Salmonella Infections Food Poisoning Bulletin · Nieuws · 1 januari 2013
  37. [37] Salmonella cases fall in Germany, risk agency reports FoodNavigator · Nieuws · 3 juli 2006
  38. [38] Salmonellen-Bekämpfungsprogramm: Ergebnisse aus 2008 verzeichnen positiven Trend BfR · Kennisinstituut · 1 juli 2009
  39. [39] Geflügel-Salmonellen-Verordnung (GflSalmoV) Bundesministerium der Justiz · Wet- en regelgeving
  40. [40] Belgian egg farm salmonella outbreak infects 306 people The Poultry Site (Reuters) · Nieuws · 26 augustus 2026
  41. [41] Omzendbrief betreffende de bestrijding van zoönotische Salmonella bij legpluimvee FAVV · Overheid · 28 oktober 2020
  42. [42] Meer salmonellabesmettingen en vogelgriepuitbraken in 2025 Nieuwe Oogst (Staat van Zoönosen 2025, RIVM) · Nieuws · 8 oktober 2026
  43. [43] Kamerbrief Salmonella Enteritidis bij leghennen (29 683, nr. 313) Ministerie van LVVN · Overheid · 22 september 2025
  44. [44] WUR-notitie over vaccinatie tegen salmonella in de pluimveesector en het wegvallen van subsidie Wageningen University & Research · Kennisinstituut
  45. [45] Vaccinatieplicht voor kippen, maar Drentse boeren doen al veel RTV Drenthe · Nieuws
  46. [46] Salmonella control (Finland) Ruokavirasto · Overheid
  47. [47] Danish National Salmonella Control Programme Deense veterinaire en voedselautoriteit · Overig
  48. [48] Nearly 1,500 sick from Salmonella in eggs from Poland Food Safety News · Nieuws
  49. [49] Report on Salmonella in laying hens in Poland Związek Przedsiębiorców i Pracodawców (ZPP) · Brancheorganisatie · 1 januari 2021
  50. [50] La UE investiga un macrobrote de salmonela en 6 países por huevos de origen español Onda Vasca (Efe) · Nieuws · 17 februari 2022
  51. [51] Besluit 2003/644/EG (verwijst naar Besluit 95/160/EG van 21 april 1995) Europese Commissie · Wet- en regelgeving · 8 september 2003
  52. [52] One in four Belgian poultry farms infected with Salmonella Poultry World · Nieuws · 21 juni 2006
  53. [53] Reducing Salmonella: Commission sets EU targets for laying hens and adopts new control rules Europese Commissie · Overheid · 1 augustus 2006
  54. [54] Bijlage bij Kamerbrief stijgende prevalentie Salmonella (RIVM Responsteam Zoönosen) RIVM · Kennisinstituut